یاس خوشبو ی عالم

حوادث شب اول قبر

اینکه شب اول قبر چگونه است و آن را چگونه درک می کنیم و عذاب آن تا چه حد است؟ و کیفیت عذاب برای مومن و کافر چگونه است؟ از جمله مباحثی است که ذهن هر انسان معتقد به جهان پس از مرگ را به خود مشغول ساخته است.

آن چه اتفاق می افتد

در شب اول قبر برای انسان حوادثی رخ می دهد از جمله سوال نکیر و منکر و فشار قبر و مسائلی از این قبیل، اما تفاوت بین شرایط مومن و کافر از زمین تا آسمان است.

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده فرمود: وقتی که مومن از دنیا می رود 70 هزار فرشته او را تشییع می کنند تا او را به قبرش می رسانند. وقتی وارد قبر شد نکیر و منکر می آیند و از او سوال می کنند من ربک؟ پروردگارت کیست، دینت چیست و پیغمبرت کیست؟ او هم پاسخ می دهد پروردگار من الله است. پیامبر من حضرت محمد (صلی الله علیه واله وسلم) است و دین من اسلام است. امام فرمود: قبر این افراد به اندازه وسعت دید آنها است.

نکته ظریفی در این روایت هست. چون در روایات نیز گفته شده حدّ بصره یعنی به اندازه وسعت دیدی که آن شخص دارد قبرش را وسعت می دهند و دری از بهشت به سوی قبرش باز می کنند که از آنجا طعام های بهشتی و روح و ریحان برایش می فرستند.

سپس امام فرمود: این همان سخن خداوند متعال است که فرمود: «فأما إن کان من المقربین فروح و ریحان» یعنی این روح و ریحان در همین عالم قبر که در واقع عالم برزخ است می باشد و «جنت نعیم» یعنی فی الآخرة اما جنة نعیم که در این آیه آمده منظور آخرت است. پس پاداشی که به مومن وعده داده شده، یکی روح و ریحان که در قبر است و دیگری جنت نعیم در قیامت و آخرت است.

سپس حضرت فرمود: وقتی که کافر می میرد او را 70 هزار نگهبان آتش تا قبرش تشییع می کنند و او کسانی را که جنازه را تشییع می کنند به طوری که همه می شنوند جز انسان و جن قسم می دهد و می گوید اگر یک بار دیگر من بر گردم به دنیا نیکوکار می شوم. چون در آن موقع می فهمد کار به کجا منتهی شده؟ و یقول « ارجعونی لعلی أعمل صالحا فیما ترکت».

به اندازه وسعت دیدی که آن شخص دارد قبرش را وسعت می دهند و دری از بهشت به سوی قبرش باز می کنند که از آنجا طعام های بهشتی و روح و ریحان برایش می فرستند

فرشتگان عذاب به او می گویند: «کلا إنها کلمة هو قائلها» این حرفی است که می گویی ولی حقیقت این نیست و بازگشتی هم نیست. بعد فرشته ها می گویند اگر برگردد باز به همان جایی بر می گردد که نهی شده بود. وقتی که وارد قبرش می کنند و مردم رهایش می کنند و بر می گردند نکیر و منکر با ترسناکترین صورت ممکن سراغ او می روند و او را بر پا می دارند و شروع می کنند به سوال کردن از او و او در حالی که زبانش می گیرد و زبانش به اضطراب می آید و نمی تواند حرف بزند و قادر بر جواب گفتن نیست پاسخ می دهد. تازیانه ای از عذاب بر او می زنند که همه موجودات می لرزند. باز دوباره از او می پرسند که پروردگارت کیست؟ دینت چیست و پیغمبرت کیست؟ و او می گوید نمی دانم. به او می گویند ندانستی و در نتیجه هدایت و رستگار نشدی. بعد از جهنم دری به سوی قبرش باز می کنند و از آنجا آب جوشان و کثیف جهنم به عنوان غذا برایش می آید و این همان سخن خداوند متعال است که فرمود: «أما إن کان من المکذبین الضالین فنزل من حمیم» اگر از مکذبین وضالین باشد غذای آماده ای از حمیم برایش می آورند.

امام فرمود: این نزل و حمیم در قبر است و تصلیة حجیم در آخرت است. این گوشه ای بود از آنچه که در شب اول قبر بر مومن و کافر می گذرد.

چکیده

شرایط شب اول قبر برای مومن و کافر کاملا متفاوت است. برای مومن روح و ریحان خواهد بود و برای کافر تازیانه هایی از عذاب. قبر نیز در واقع همان برزخ است که افراد در آن خواهند بود.

شخصی از امام صادق (ع) پرسید:

بین دو حاکم در تردیدم، چه کنم؟

امام فرمودند: عادل ،صادق، فقیه و با تقواترین را انتخاب کن.

شخص پرسید：اگربه تشخیص نرسیدم؟ 

امام فرمودند: ببین افراد متدین به کدام مایلند؟ 

مردپرسید：اگر نفهمیدم؟

امام فرمودند:

بنگر مخالفان آیین ما کدام را بیشتر می پسندند، او را کنار بگذارو ببین کدام بیشتر آنهاراخشمگین میکند، او را برگزین

(اصول کافی،ج۱،ص68)

دوباره جمعه گذشت و قنوتِ گریان ماند

دوباره گیسوی نجوای ما پریشان ماند

دوباره زمزمه ی کاسه های خالی ما

پس از نیامدنت گوشه ی خیابان ماند

پرسش: 

زماني كه مرده را دفن مي كنند شب اول قبر از چه زماني است و چقدر طول مي كشد؟ آيا در آن لحظه كساني كه در دنيا براي آن مرده اي دعا مي خوانند در آن لحظه به او مي رسد و از عذاب او كم مي شود؟

پاسخ :

قبل از هر چيز لازم است چند نكته را متذكر شويم.

1. انسان پس از مرگ وارد عالمي مي شود به نام«عالم برزخ» حيات برزخ و حقيقت باطن همين عالم دنياست. دنيا ظاهري دارد و باطني، ظاهر دنيا كه بدان عالم مُلك گفته مي شود همين دنياي مادي كه ما در آن زندگي مي كنيم كه خصوصيات خاص خودش را دارد(مكان، زمان، مادي بودن…) همين دنيا باطني دارد كه بعضي خصوصيات عالم دنيا را داراست. مثلاً شكل و اندازه و رنگ و بو در آن عالم هم وجود دارد و لكن ماده در آنجا نيست. صورت مردمان برزخي رنگ و اندازه مشخصي دارد و در آنجا خوشحالي و مسرّت و غضب و نگراني هست در آ‌نجا نور هست و لكن آنجا ماده نيست[1].

2. در بعضي از روايات از همين حيات برزخي به«عالم قبر» تعيير شده است. در روايتي است كه از امام صادق ـ عليه السّلام ـ پرسيدند: برزخ چيست آن حضرت فرمود: قبر از هنگام مرگ آدمي است تا روزي كه قيامت مي شود[2].

پس مراد از قبر در بعضي روايات اين گودال خاكي كه بدن ميت در آن جا مي گيرد، نيست بلكه باطن همين قبر مراد است كه همان عالم برزخ است از آنجايي كه قبر خاكي جايگاه و محل استقرار بدن جسماني است و عالم برزخ نيز جايگاه استقرار روح انسان است به عالم برزخ عالم قبر نيز گفته مي شود[3].

در روايت مفصّلي است از حضرت اميرالمؤمنين كه آن حضرت در وصف مرگ انسان و انتقال او به قبر و شاهدات او در قبر توضيحاتي مي فرمايد كه ما به قسمتي از آن اشاره مي كنيم، در بخشي كه مربوط به مرگ مؤمنان و مشاهدات آنان است اين چنين مي فرمايد: … او مي شناسد كسي را كه او را غسل مي دهد و قسم مي دهد افرادي را كه جنازة او را حمل مي كنند كه به سرعت ببرند و زودتر به خاك بسپارند و وقتي كه او را وارد در قبرش مي كنند دو مَلَك به نزد او مي آيند و آن دو، دو فرشتة بازپرسي و باز جوئي كننده از عقائد و كردار او هستند …

با توجه به دو نكته ياد شده و اين بخش از روايت حضرت اميرالمؤمنين مي توانيم نتيجه مي گيريم كه شب اول قبري كه در روايات ما براي اموات ذكر شده و شرح حال آنها در قبر مي باشد مراد شب اولي كه ما به حساب دنيايي مي سنجيم نيست يعني اين چنين نيست كه اگر قسمتي را صبح دفن كنند حتما 10 يا 12 ساعت بايد بگذرد تا شب هنگام شود آنگاه فرشتگان پرس و جو بيايند و از او سؤالاتي بنمايند بلكه به محض دفن شدن فرشتگان بازپرس به سراغ ميت مي آيند چرا كه عالم برزخ شب و روزي چون عالم دنيا ندارد و اگر شبي براي ميّت ذكر شده است، شايد شب براي او مشتمل مي شود درست شبيه حالت خواب كه آدم در خواب مي بيند در شبي هولناك را مي گذراند و حال آنكه در وسط روز خوابيده است همانگونه كه در وسط روز انسان خواب شب تار را مي بيند، همين طور است كه انسان را در روز دفن مي كنند و همان لحظه شب اول قبر او باشد در حقيقت ميت در عالم قبر و برزخ شب براي او نمايان مي شود در اين روايت هم آمده به محض دفن كردن ميت فرشتگان بازپرس به سراغ ميت مي آيند.

البته شب اول قبر تنها براي كساني نيست كه دفن مي شوند حتي كساني هم كه بدنشان دفن نمي شود، باز عذاب قبر دارند سؤال قبر دارند شب اول قبر هم خواهند داشت وقتي قبر را به معني عالم برزخ گرفتيم و شب آنجا را هم، مخصوص به وضع آنجا دانستيم لذا لازم نيست تا حتماً ميت دفن شود آنگاه مراسم شب اول قبر برزخ صورت پذيرد[4].

و امّا پرسش نهايي كه مربوط به تأثير دعا و يا خيرات بر آن ميت است بايد در جواب بگوئيم آنچه كه از روايات استفاده مي شود اين است كه هر آنچه براي اموات صورت مي پذيرد به گونه اي به آنها مي رسد.

از امام صادق منقول است: كه بسا باشد كه ميّت در تنگي و شدّتي بوده باشد و حق تعالي به او وسعت دهد و تنگي را از او بردارد پس به او گويند كه اين فرح كه تو را روي داد به سبب نمازي است كه فلان برادر مؤمن براي تو كرد[5].

در روايت ديگري است كه حضرت فرمود:

نماز و روزة و حجّ و تصدّق و ساير اعمال خير و دعا و ثواب آن اعمال براي كسي كه آن اعمال را انجام داده و براي مرده هر دو نوشته مي شود و وارد قبر او مي‌شود[6].

آيا دعا و خيرات از طرف زنده ها موجب كاهش عذاب قبر شخص مرده مي شود؟ و اصولاً چه چيزهاي موجب افزايش يا كاهش عذاب قبر مي شود؟

آنچه به درجة اول ماية نجات و رهايي از عذاب قبر مي شود، كارهاي نيك و گفتار پسنديده اي است كه انسان در طول حيات خود انجام داده است، اما پاسخ پرسش نخست اين است كه در مواردي شرع مقدس سرنوشت اموات را بوسيله ي كارهاي نيك يابد ديگران قابل تغيير معرفي كرده است.

در يك قانون كلي حديث مي فرمايد: هر كسي سنت و روش نيكي بنياد گذارد براي او ثواب هر كسي كه به آن عمل كند مي رسد و هر كسي سنت و روش بدي بنياد نهد براي او گناه و عقابي هر كسي كه به آن عمل كند مي رسد.

پيامبرـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: روزي حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ از كنار قبري گذشت كه صاحب آن در عذاب بود، سال بعد نيز گذر كرد ولي از عذاب صاحب قبر خبري نبود، سبب را از خداوند پرسيد، وحي آمد كه از اين ميّت فرزندي صالحي به بلوغ رسيد و براي مردم راهي درست كرد و يتمي را پناه داد به بركت آن از پدر گذشتيم[7].

و نيز درباره بهبودي سرنوشت اموات مي گويد: هرگاه كسي به نيّت وجه الله نذري كند تا ثوابش براي ميتي باشد چنين نذري مفيد و وفاء به آن لازم است[8].

بنابر احاديث صحيح و مشهور صدقه دادن بازماندگان براي اموات سودمند است.

در روايتي صحيحة سعد از پيامبرـ صلّي الله عليه و آله ـ مي پرسد، آيا صدقه دادنِ من براي روح مادرم سودي دارد؟ پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: بلي[9].

زيارت اهل قبور مستحب و سفارش شده است همچنين دعا و قرآن خواندن براي ميّت مفيد است. زيارت اهل قبور در روزهاي جمعه موجب مي شود امواتي كه در تنگي و تنگناه باشند در فراخي قرار گيرند[10]. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: هرگاه شخصي به نيّت ميتي صدقه دهد، خداوند جبرئيل را فرمان مي دهد كه اين هديه را به قبر او برساند[11] و نيز فرمود: بواسطة نمازي كه براي ميت خوانده مي شود تنگي قبر او به فراخي تبديل مي شود[12].

ابن عباس در روايتي از رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل مي كند: خواندن سورة«تبارك الملك» بر سر قبر ميت ماية نجات از عذاب قبر است.

از كتاب دعوات قطب راوندي نقل شده است كه؛ هرگاه ميتي دفن شد، بر قبر او سه بار اين جمله را بخوانند، خداوند عذاب را از او تا روز دميده شدن صور برمي دارد، اللهم اني اسئلك بحق محمد و آل محمد ان لا تغذب هذا الميت.

رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و پس از خاكسپاري دختر گرامي خود(رقيه) با چشم گريان فرمود: از خداي سبحان خواستم عذاب قبر را از او بردارد و خداوند او را بخشيد. پس دعا مؤثر است.

مشهور دانشمندان و علماءِ اصلِ بهره مند شدن اموات؛ از فوايد اعمال صالحه و خيراتي كه بازماندگان براي آن ها مي فرستد را تاييد و پذيرفته اند هم چنين رهايي و يا تخفيف عذاب قبر بواسطة كارهاي نيك بازماندگان.

براي مطالعه بيشتر به كتابهاي ذيل مراجعه فرمايند:

1. معاد، شهيد دستغيب

2. معاد، قرائتي

3. منازل الآخره، محدث قمي

در آخر به عنوان حسن ختام حديثي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل مي كنيم:

«القلبُ حَرَمُ الله فلا تُسكِن في حَرَم الله غيرَ الله»

«مكتب حرم الهي است و غير خدا را در حرم خدا جاي مده»

«بحارالانوار، ج 67، ص 25»

. “خدا"درگل،خدا،درآب و رنگ ست

“خدا"نقاش اين دشت قشنگست

“خدا"يعني درختان حرف دارند،شقايق ها،دروني ژرف دارند

“خدا"درهرنظر آينه ماست

همين حالا،خدا،درسينه ماست

“خدا"شبنم"خدا"باد و"خدا"گل

“خدا"زيباترين باغ تکامل

گهي،گل ميکند ماراخبردار،گهي،مرغي بما ميگويداسرار

“خدا"دراوج گل،درعمق رنگست"خدا"درمعني لفظ قشنگست

“خدا"راميتوان ازنورفهميد

“خدا"رادرپرستش ميتوان ديد